The sound of silence, czyli japońskie onomatopeje

Onomatopeje, inaczej wyrazy dźwiękonaśladowcze, swoją wymową przypominać mają w zamyśle dźwięki przedmiotów i zjawisk. Miau, hau czy bum to znane wszystkim polskie przykłady onomatopei.

Jeśli czytając ten cykl czegoś się nauczyliście, to najpewniej że w języku japońskim wszystko jest bardziej skomplikowane. Japońskie wyrazy dźwiękonaśladowcze dzielą się na pięć kategorii:
擬声語|giseigo
擬音語|giongo
擬態語|gitaigo
擬容語|giyōgo
擬情語|gijōgo

Rozłóżmy je na czynniki pierwsze. W każdym słowie pierwszy i trzeci znak się powtarzają:
擬 (gi) znaczy tyle co "pseudo" lub "podróba/podobizna"
語 (go) może znaczyć "język (polski, japoński etc.)" lub "słownictwo"; w tym przypadku chodzi o to drugie znaczenie
擬X語 możemy zatem przetłumaczyć jako: "Wyrazy naśladujące X".
声|sei - głos
音|on - dźwięk
態|tai - stan
容|yō - kształt, forma
情|jō - emocje

Pierwsze dwie kategorie odpowiadają oczywiście znanym nam wyrazom dźwiękonaśladowczym. Planuję zbiorczy post o onomatopejach chińskich i japońskich, gdzie napiszę o nich więcej.
Dzisiaj chcę się jednak skupić na pozostałych trzech. W jaki sposób onomatopeja może oddać tak asbtrakcyjne koncepty jak stan czy kształt? O co właściwie chodzi?
Okazuje się, że japońskie onomatopeje* mogą opisać zjawiska, które niekoniecznie kojarzą się nam z dźwiękiem. Spójrzmy na kilka przykładów:

擬態語|gitaigo (wyrazy naśladujące stan) - przypominają przymiotniki:
キラキラ|kira kira** - coś błyszczącego, połyskliwego, zazwyczaj małego i/lub daleko, na przykład gwiazdy lub brokat
ピカピカ|pika pika - na pierwszy rzut oka podobne do kira kira, ale odnosi się generalnie do większych przedmitów. Na przykład świeżo napastowane buty lub dopiero co umyty samochów mogą być pika pika; to powinno dać Wam wyobrażenie jak wiele różnych słów tego typu isntieje
ボロボロ|boro boro - znoszone, zużyte, na przykład buty lub ubranie. Moje ulubione trampki są odrobinę boro boro

擬容語|giyōgo (wyrazy naśladujące formę) - generalnie opisują czasowniki i przypominają przysłówki:
ぶるぶる|buro buro - trzesąc się z zimna, strachu lub wściekłości; w ten sposób można na przykład czekać na autobus
くすくす|kusu kusu - chichotać (くすくす笑う|kusu kusu warau - "śmiać się w sposób kusu kusu")
じろじろ|jiro jiro - gapić się (po japońsku powiemy じろじろ見る|jiro jiro miru - "patrzeć w sposób jiro jiro")

擬情語|gijōgo (wyrazy naśladujące emocje) - zależnie od kontekstu mogą pełnić funkcję przymiotników lub przysłówków:
いらいら|ira ira - podirytowany
うきうき|uki uki - szczęśliwy, wypełniony nadzieją
ドキドキ|doki doki - dźwięk bicia serca (teoretycznie zatem raczej 擬音語|giongo lub 擬声語|giseigo), ale zazwyczaj oznacza uczucie ekscytacji;

W przeciwieństwie do języka polskiego wszystkie te słowa są używane przez dorosłych Japończyków w codziennych konwersacjach. Dodają one japońskiemu kolorytu, jednocześnie pozwalają dość łatwo się wyrazić (zamiast kilkunastu czasowików wystarczy nam jeden w połączeniu z odpowiednią onomatopeją).

Na koniec subiektywna selekcja najciekawszych/najdziwniejszych wyrazów dźwiękonaśladowczych made in Japan:
ベロベロ|bero bero i ぐでんぐでん|guden guden - kompletnie pijany
たたたた|ta ta ta ta - biec najszybciej jak się da (wyobrażacie sobie nieironicznie powiedzieć, że ktoś biegnie w stylu "ta ta ta ta"?)
でこぼこ|deko boko - nierówne podłoże
よぼよぼ|yobo yobo - roztrzęsiony chód starszej osoby,
よちよち|yochi yacht - chód dziecka, które dopiero uczy się chodzić
がらがら|gara gara, げーげー(gegge), げろっ|gero, ぷっぷっ|puppu, ぺっぺっ|peppe, むかむか|muka muka - wierzcie lub nie, ale wszystkie te słowa opisują różne sposoby w jaki możemy zwymiotować
もりもり|mori mori - napakowany, umięśniony
ちくん|chikun - dźgnięcie igłą dokładnie raz i ちくちく|chiku chiku - dźgnięcie igłą wiele razy (kto potrzebuje rozróźnienia między tymi dwoma?!)
モッコリ|mokkori - "wybrzuszenie", najczęściej odnosi się do pewnego konkretnego wybrzuszenia w dolnej części męskiej garderoby…

I na koniec mój absolutny faworyt:

しーん|shiin (dźwięk ciszy) - inspiracja nazwy dzisijeszego posta; jakimś cudem japoński ma wyraz naśladujący dźwięk ciszy… W poprzednim poście pisałem o tym jak oyakodon był inspiracją dla tytułu jednej z piosenek Paula Simona (https://www.fcbarca.com/la-rambla/dyskusja-8749484#comment-8749484). Czyżby napisane przez niego "The Sound of Silence" również miało japońskie korzenie?


Link Spotify:
https://open.spotify.com/track/3CepTOU9Y7FezTt0CF3lCw?si=jBP0uze_R9yl4puiGYq5iQ

Przykładów jest naprawdę mnóstwo. Tutaj znajdziecie bardzo długą (ale nadal niekompletną) listę (wymowa tylko po japońsku, ale tłumaczenia po angielsku, więc możecie zobaczyć ich różnorodność):
https://www.tofugu.com/japanese/japanese-onomatopoeia/

*Myślę, że warto tutaj krótko wytłumaczyć czemu słowom tym bliżej do onomatopei niż zwykłych przysłówków lub przymiotników, choć niekoniecznie imitują one dźwieki. Słowa te są w japońskim wykorzystywane w ten sam sposób co onomatopeje, tzn. można np. okrasić obrazek butów słowami "ボロボロ|boro boro" i każdy Japończyk zrozumie, że są przechodzone. Zwykłe przymiotniki czy pszysłówki są wykorzystywane tylko w zdaniach.
** Wiele z tych słów może być zapisane przy pomocy zarówno hiragany jak i katakany, tutaj podaję tylko jedną formę.

@Symson @Danny Gaucho @MarioVeB! @SHIBA @dawo17
@Coutinho007 @Kajtek77 @Khajio @Messiah10 @lukasbarca86

Link do poprzednich postów:
http://ntpd.eu/rJ3Wp/